جیمز دیتور، یکی از برجستهترین نظریهپردازان معاصر آیندهپژوهی، در این کتاب * آینده را نه یک واقعیت بیرونیِ منتظرِ کشف، بلکه محصول ذهن و تخیل انسان میداند. مشهورترین اصل او یعنی «هر گزاره مفید درباره آینده باید در نگاه اول مضحک به نظر برسد»،* مستقیماً به محدودیت تصاویر رایج و ضرورت رویاپردازی رادیکال اشاره دارد. دیتور میگوید تصاویری که صرفاً ادامه وضع موجود را ترسیم میکنند، آیندهای به ما نمیدهند؛ بلکه فقط حال را بازتولید میکنند. بنابراین، *خلق تصاویر بدیع، نامتعارف و حتی به ظاهر ناممکن، گام نخست برای ساختن آیندهای متفاوت است.*
در هسته تفکر دیتور این باور قرار دارد که *تمام تصمیمها و کنشهای انسانی، بر پایه «تصاویر ذهنی از آینده» شکل میگیرند.* این تصاویر ممکن است آگاهانه و شفاف باشند، یا ناآگاهانه و پنهان. وظیفه آیندهپژوهی، بیرون کشیدن این تصاویر از پسِ ذهن افراد، سازمانها و جوامع، و سپس تحلیل و نقد آنهاست. دیتور تأکید میکند که بسیاری از این تصاویر، «آیندههای رسمی» یا تصاویر مسلطی هستند که توسط قدرتهای سیاسی و اقتصادی ترویج میشوند و امکانهای دیگر را نامرئی میکنند. *«افسونزدایی» یعنی شکستن این جادوی تصاویر مسلط و آشکار ساختن این حقیقت که آینده همواره محل رقابت تصاویر مختلف است.*
برای این کار، *دیتور بهجای یک تصویر واحد، بر «تصاویر بدیل» (Alternative Futures) انگشت میگذارد. او چهار کهنالگوی تصویری برای آیندهها معرفی میکند که میتوانند همچون ظرفهایی برای رویاهای مختلف عمل کنند:* رشد و ادامه وضع موجود، فروپاشی و زوال، جامعه انضباطی و کنترلشده، و جامعه تحولیافته و دگرگون. این چهار تصویر پایه، ابزاری برای گریز از تنگنای یک تصویر واحد و آغاز فرآیند رویاپردازی جمعی هستند. به زعم دیتور، آیندهپژوهی یعنی پرورش توانایی دیدن و ساختن این جهانهای ممکن، نه فقط پیشبینی یکی از آنها.
دیتور در پیوند با مفهوم رویا، به قدرت اسطورهها، داستانها و روایتها در شکلدهی به تصاویر آینده توجه میدهد. تصاویر ذهنی ما از آینده همواره در قالب یک روایت یا داستان به سر میبرند. یک رویای جمعی برای آینده، چیزی جز یک داستان قدرتمند نیست که به اندازه کافی الهامبخش باشد تا کنشهای پراکنده را به سوی خود جذب کند. او معتقد است *تمدنها با روایتهای مسلط خود از آینده زندگی میکنند و برای تغییر تمدن، باید روایتها و رویاهای تازهای آفرید. بنابراین، رویاپردازی و داستانسرایی نه فعالیتی حاشیهای، که هسته اصلی آیندهسازی است.*
نهایتاً، دیتور هدف آیندهپژوهی در آموزش عالی را «افزایش آزادی» از طریق «افزایش تصاویر» میداند. *انسانها تا وقتی اسیر یک تصویر واحد از آینده هستند، آزادی انتخاب ندارند. تنها با غنیسازی کتابخانه تصاویر آینده و پرورش قوه تخیل و رویاپردازی است که میتوان فاعلانه به استقبال فردا رفت، نه منفعلانه.* او از ما میخواهد که جسارت رؤیاهای بهظاهر ناممکن را داشته باشیم، چرا که تنها همین تصاویر «مضحک» و «غیرممکن» هستند که پنجرههای واقعیت تازه را میگشایند و جهان را از جبر حال میرهانند.
#کتاب
#تصویر_آینده
#رویای_ایران_آینده
@iranfuturedream